سامانه همانندجو راهی برای جلوگیری از سرقت علمی در پژوهش

۸:۴۸ ق.ظ ۲۴/شهریور/۱۳۹۹

یکی از قدم‌های اصلی برای پژوهش این است که بلد باشید اطلاعات علمی را در قالب کلماتی بنویسید که از ذهنتان بیرون می‌آیند. البته این حرف به این معنا نیست که بدون هیچ دانش و علمی، در مورد یک مسئله استدلال کنید. راستش بیشتر منظورم این است که چنین جمله‌ای را که در یک مقاله علمی خوانده‌اید، از زبان خودتان، بازگو کنید: مبنای ثروت آفرینی در اقتصاد امروز، دانش و تخصص است؛ و در نهایت، در پایان جمله به مقاله‌ای که از آن استفاده کرده‌اید، استناد کنید.

گاهی اوقات هم لازم است عین یک عبارت را به همان صورت که در یک متن علمی وجود دارد، در متن کار خود بیاورید که در این حالت لازم است آن عبارت را در گیومه قرار بدهید، مانند این جمله که یک تعریف است: «مدیریت زمان مجموعه‌ای از مهارت‌هاست جهت منفعل عمل نکردن در مقابل رویدادهای مختلف زندگی و پایش زمانی که صرف فعالیت‌های خاص می‌شود که در نهایت به حداکثر رساندن اثربخشی و کارایی فرد می‌انجامد»؛ و باز هم در پایان جمله باید به مقاله اصلی، استناد کنید.

این مسئله یکی از اصول نگارش متون علمی است و در صورت رعایت نکردن آن، نویسنده یک مقاله علمی، به سرقت ادبی و یا علمی محکوم می‌شود و تبعات زیادی هم برای نویسنده دارد. کمترین آن می‌تواند رد مقاله از سوی مجله‌ای باشد که مقاله برای آن ارسال شده است.

اما من نمی‌خواهم در مورد این برای شما توضیح بدهم. بیشتر دوست دارم تجربه‌ استفاده از سامانه همانندجو را به عنوان ابزار تشخیص نوشته های یکتا را با شما به اشتراک بگذارم. برای همین لطفاً تا پایان مرا همراهی کنید.

 

قدم‌های ابتدایی یک کار پژوهشی

در خیلی از کلاس‌های درس روش تحقیق در تمامی دوره‌های تحصیلی دانشگاهی، مطابق با تجربه‌ای که دارم، همیشه به دانشجوها در مورد روش‌های انجام کار علمی توضیح داده می‌شود. اینکه چطور یک بیان مسئله خوب نوشته شود، بر چه اساسی باید اهداف مرتب و تدوین شوند، چطور اطلاعات جمع‌آوری و با چه آزمون‌های آماری تحلیل شوند.

اجازه می‌خواهم به جرئت بگویم در بیشتر موارد هم هیچ دانشجویی این موضوعات را به درستی یاد نمی‌گیرد و گواه این حرف هم زمانی است که می‌بینیم در اکثر موارد، دانشجویان هنگام نوشتن پروپوزال برای شروع پایان‌نامه در دوره کارشناسی و حد تز دکتری، دچار خطاهای فاحش نوشتاری می‌شوند.

بماند که هیچ‌وقت در مورد موضوع «سرقت علمی و ادبی» در هنگام نگارش صحبتی نمی‌شود و تنها به نحوه استناد کردن به رفرنس، اکتفا می‌شود و این یعنی آغاز مشکل.

برای همین هم در جهان سامانه‌هایی طراحی شده‌اند که کارشان پیدا کردن مشابهت‌های متنی است. اینکه در متنی که شما آماده کرده‌اید، چقدر موارد مربوط به سرقت علمی و ادبی را رعایت کرده‌اید.

در ایران هم طی چند سال اخیر برای جلوگیری از سرقت علمی و کپی کردن متون در سایر کارهای انجام شده، تلاش‌هایی شده است؛ مثلاً سامانه مشابه یاب سمیم نور، سامانه همانندجو در ایران داک، سامانه مشابهت یاب در وزارت بهداشت و… . تمامی این سامانه‌ها برای این فعالیت می‌کنند که متون علمی را رصد کنند تا کاری که منتشر می‌شود تا حد امکان، یکتا باشد.

 

تجربه من از کار با سامانه همانندجو ایران داک

با وجود اینکه این سامانه چند سالی است که فعالیتش را آغاز کرده است اما همچنان فایل‌های پایان‌نامه‌ای که در سامانه گنج این پایگاه وجود دارند، پر هستند از مطالبی که از صرفاً کپی هستند و این یعنی انگار دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش عالی در کشور به این مسئله توجه آن‌چنانی ندارند (طبق تجربه‌ای که قبلاً گفتم که در کلاس‌های روش تحقیق به نحوه نگارش خیلی توجه نمی‌شود).

اواسط مرداد ماه بود که یکی از دانشجوهای من درخواست کرد که برای ارسال و انجام کارهای دفاعش، فایل پایان‌نامه‌اش را در سامانه همانندجو ایران داک، بارگزاری کنم تا مشخص شود میزان همانندی متن پایان‌نامه‌اش با پایان‌نامه‌ها و مقالاتی که در سامانه همانندجو نمایه شده‌اند، به چه میزان است.

نتیجه اولیه وحشتناک بود. چیزی حدود به ۷۳ درصد مشابهت میان متن نوشته شده و متون دیگر وجود داشت. این موضوع مصداق بارز سرقت علمی محسوب می‌شد. بعد از تغییر در جملات و بازنویسی مجدد متن، درصد مشابهت به ۳۶ درصد کاهش پیدا کرد (این نشان می‌دهد نحوه نوشتن به زبان خود چقدر می‌تواند مؤثر باشد)؛ اما تجربه جالب من در میان همان مشابهت‌هایی بود که به شکل موردی پیدا شده بودند و در برخی موارد باعث بالا رفتن درصد این مشابهت شده بود.

اولین مورد: چیزی که برای من جالب بود، مشابهت یابی این سامانه در بخش روش انجام پژوهش بود. توضیح درباره فرمول کوکران که یک روش محاسبه حجم نمونه است. توضیح درباره روش و فرایند تحقیق و جامعه پژوهش که معمولاً یک توضیح ثابت است و در تمام پژوهش‌ها به همین صورت نوشته می‌شوند.

دومین مورد: توضیحات در فصل چهارم که در مقدمه کار و حتی در طراحی جداول نتایج نیز می‌تواند کاملاً با پایان‌نامه‌های دیگر مشابه باشد.

سومین مورد: توضیحات نظری درباره یک روش آماری استفاده شده در کار پایان‌نامه.

چهارمین مورد: وجود رفرنس‌هایی که اصلاً تمام متن آن‌ها در سامانه گنج وجود نداشت اما سامانه ادعا می‌کرد از اطلاعات آن استفاده شده است (البته در این مورد اول دوست داشتم به سامانه حق بدهم که فکر کرده بود که به صورت حضوری به کتابخانه دانشگاهی که این پایان‌نامه در آن موجود بود، سر زده‌ایم و از آن استفاده کرده‌ایم؛ اما وقتی وضعیت موجود در مورد کرونا را به یاد آوردم، دیگر دوست نداشتم حق را به سامانه همانندجو بدهم!).

راهکار پیشنهادی استاد دانشجوی من هم فقط یک چیز بود: لازم نیست تمام متن را در سامانه قرار بدهی. جوری فایل را بارگزاری کن که حداقل درصد همانندی در سامانه ثبت شود!!!! (اینجا بود که تازه متوجه شدم در همه زمینه‌ها و حوزه‌ها راه در رو وجود دارد و به قول خودمان راه‌های رسیدن به خدا زیاد هست).

در نهایت اینکه استفاده از این سامانه، تجربه خوبی برای من بود که یک بار دیگر به خودم یادآوری کنم، هنگام پژوهش باید بتوانم مسائل علمی را به درستی درک کنم و آن‌ها را با حفظ امانت به زبان خودم بازنویسی کنم.

اما مثل تمام کارهای پژوهشی دوست دارم این را خطاب به طراحان و توسعه‌دهندگان سامانه همانندجو پیشنهاد و توصیه کنم:

اول: یک سری از موارد می‌تواند مانند Stop list عمل کند. توضیحاتی که همیشه در بسیاری از بخش‌های پژوهش مانند توضیحات روش تحقیق، جامعه آماری، روش نمونه‌گیری، روش‌های آماری و… .

دوم: درخواست از تمامی دانشگاه‌ها (اعم از دانشگاه‌های زیرمجموعه وزارت علوم و دانشگاه آزاد) برای استفاده از این سامانه.

 

در نگاه اول شاید استفاده از این ابزارها در ابتدای کار، شبیه سنگ‌اندازی جلوی پای پژوهشگر باشد اما در طولانی‌مدت باعث می‌شود که کارهای پژوهشی با کیفیت بهتری ارائه شوند.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

طراحی و پشتیبانی : آسان پرداز